محاسبه دیه
دیه قتل نفس، جراحات، استخوان، اعضا، منافع و جنین بر پایه دیه اعلامی سال پرداخت و قواعد قانون مجازات اسلامی.
مشخصات محاسبه دیه
هر صدمه را جداگانه به فهرست اضافه کنید. طبق ماده ۵۶۱، رسیدن دیه به یکسوم برای هر آسیب جداگانه سنجیده میشود.
این محاسبه‌گر چه کاری انجام میدهد؟
دیه هر صدمه، کسری از دیه کامل همان سال است. این ابزار آن کسر را بر رقم اعلامی سال پرداخت اعمال میکند و — مهم‌تر — قاعده‌های جنسیتی و تغلیظ را همان‌طور که قانون نوشته اجرا میکند، نه به شکل ساده‌شده‌ای که در بسیاری از ماشین‌حساب‌ها دیده میشود.
نحوه محاسبه
دیه هر صدمه = دیه کامل سال پرداخت × کسر آن صدمه × تعداد
کسرها به‌صورت عدد صحیح نگه داشته میشوند، نه اعشاری. دلیلش ماده ۵۶۰ است: مرز تصمیم دقیقاً «یکسوم» است و مأمومه هم دقیقاً یکسوم دیه کامل است. اگر این مقایسه با عدد اعشاری انجام شود، نتیجه‌اش را گرد کردن تعیین میکند نه قانون.
دیه زن و مرد — آنچه معمولاً اشتباه گفته میشود
جمله «دیه زن نصف دیه مرد است» فقط درباره قتل نفس درست است (ماده ۵۵۰). در دیه اعضا و منافع، ماده ۵۶۰ می‌گوید دیه زن و مرد تا کمتر از یکسوم دیه کامل مرد یکسان است و از یکسوم به بالا نصف میشود. یعنی دیه یک انگشت، یک موضحه یا یک منقله برای زن و مرد برابر است.
ماده ۵۶۱ هم اضافه میکند که وقتی چند صدمه وارد شده، ملاک رسیدن به یکسوم، دیه هر آسیب بهطور جداگانه است. بنابراین چهار انگشت — هرکدام یکدهم — برای زن و مرد برابر میماند، هرچند جمعشان از یکسوم بیشتر است.
مابه‌التفاوت تا دیه مرد، طبق تبصره ماده ۵۵۱، از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت میشود و ابزار آن را جداگانه نشان میدهد.
تغلیظ دیه در ماههای حرام
ماده ۵۵۵ تغلیظ را به شرطی می‌پذیرد که هم رفتار مرتکب و هم فوت در ماههای حرام (محرم، رجب، ذیالقعده، ذیالحجه) یا در محدوده حرم مکه واقع شده باشد؛ در این صورت یکسوم به دیه افزوده میشود. ماده ۵۵۶ آن را برای زن و مرد یکسان می‌داند و ماده ۵۵۷ آن را به قتل نفس محدود میکند. به همین دلیل ابزار برای صدمات اعضا و جراحات، تغلیظ را اعمال نمیکند و علت را می‌نویسد.
چرا مبلغ چند صدمه «قطعی» اعلام نمی‌شود
وقتی بیش از یک صدمه انتخاب شود، ابزار مبلغ را «جمع ریاضی صدمات انتخاب‌شده» می‌نامد. دلیلش این است که تشخیص تداخل دیات، و اینکه چند صدمه عرفاً یک آسیب محسوب میشوند یا نه، به پرونده و نظر پزشکی قانونی بستگی دارد. ابزار درباره آن تصمیم نمی‌گیرد و وانمود هم نمیکند که تصمیم گرفته است.
استخوان، منافع و جنین
دیه استخوان طبق ماده ۵۶۹ کسری از دیه همان عضو است؛ این ابزار فقط استخوان عضوهایی را پوشش میدهد که دیه معین آنها در فهرست هست (دست، پا و انگشت) و استخوان‌هایی را که حکم ویژه دارند وارد نمیکند. از منافع، فقط مواردی محاسبه میشوند که قانون برایشان کسر تعیین کرده است. دیه جنین از جدول مستقل ماده ۷۱۶ می‌آید و قاعده یکسوم ماده ۵۶۰ درباره آن اعمال نمی‌شود.
ارش
اگر قانون برای صدمهای مقدار معین تعیین نکرده باشد، به‌جای دیه «ارش» تعیین میشود. ارش رقم مقدر ندارد، بنابراین این ابزار برای آن هیچ مبلغی نمیسازد. طبق ماده ۵۶۲ در ارش فرقی میان زن و مرد نیست.
مبنای قانونی
- ماده ۵۴۹ — اعلام سالانه دیه کامل
- ماده ۵۵۰ و تبصره ماده ۵۵۱ — دیه قتل زن و مابه‌التفاوت صندوق
- مواد ۵۵۵ تا ۵۵۷ — تغلیظ دیه و حدود آن
- مواد ۵۶۰ تا ۵۶۲ — دیه اعضا برای زن و مرد، سنجش جداگانه و ارش
- ماده ۷۰۹ — کسر دیه جراحات سر و صورت
- مواد ۵۶۸ تا ۵۷۰ — دیه استخوان عضوی که دیه معین دارد
- مواد ۶۷۵، ۶۷۶، ۶۸۲ تا ۶۸۴، ۶۹۳، ۶۹۵، ۶۹۷ و ۶۹۸ — دیه و ارش منافع
- مواد ۷۱۶ تا ۷۱۹ — دیه جنین
مطالعه بیشتر
اگر صدمه در جریان یک پرونده کیفری مطرح است، خدمات دعاوی کیفری و مطالب دعاوی کیفری را ببینید. برای مهلت اعتراض به رأی، از محاسبه مواعد قانونی استفاده کنید.
پرسش‌های متداول
پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار درباره محاسبه دیه
دیه کامل هر سال چگونه تعیین میشود؟
میزان دیه کامل هر سال با بخشنامه رئیس قوه قضاییه اعلام میشود. این رقم فرمول ندارد و از عدد سال قبل قابل استخراج نیست؛ بنابراین در این ابزار فقط سالهایی فهرست شدهاند که عدد اعلامی آنها ثبت شده است و سالهایی که هنوز از بخشنامه رسمی تأیید نشدهاند جداگانه علامت خوردهاند.
مبنای محاسبه، سال حادثه است یا سال پرداخت؟
دیه به نرخ روزِ پرداخت محاسبه میشود. بنابراین اگر حادثه در سال گذشته رخ داده اما دیه امسال پرداخت میشود، باید دیه کامل سال پرداخت مبنا قرار گیرد.
آیا دیه زن همیشه نصف دیه مرد است؟
خیر. این تصور رایج اما نادرست است. در قتل نفس، دیه زن نصف دیه مرد است (ماده ۵۵۰). اما در دیه اعضا و منافع، طبق ماده ۵۶۰ تا وقتی دیه صدمه کمتر از یکسوم دیه کامل مرد باشد، دیه زن و مرد برابر است و فقط از یکسوم به بالا نصف میشود. برای مثال دیه یک انگشت یا یک موضحه برای زن و مرد یکسان است.
اگر چند صدمه وارد شده باشد، یکسوم چگونه سنجیده میشود؟
طبق ماده ۵۶۱، ملاک رسیدن دیه به یکسوم، دیه هر آسیب بهطور جداگانه است؛ مگر اینکه آسیبها عرفاً یک آسیب محسوب شوند. به همین دلیل چهار انگشت، که هرکدام یکدهم دیه کامل است، برای زن و مرد برابر میماند، هرچند جمع آنها از یکسوم بیشتر میشود.
تغلیظ دیه در ماه حرام چه شرطی دارد؟
طبق ماده ۵۵۵، باید هم رفتار مرتکب و هم فوت مجنیٌعلیه در ماههای حرام (محرم، رجب، ذیالقعده، ذیالحجه) یا در محدوده حرم مکه واقع شده باشد؛ در این صورت یکسوم به دیه افزوده میشود. طبق ماده ۵۵۶ این حکم برای زن و مرد یکسان است و طبق ماده ۵۵۷ فقط به قتل نفس مربوط میشود و به دیه اعضا و جراحات تسری ندارد.
مابه‌التفاوت دیه زن از کجا پرداخت میشود؟
طبق تبصره ماده ۵۵۱ قانون مجازات اسلامی، در جنایات موجب دیه، مابه‌التفاوت تا سقف دیه مرد از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت میشود. ابزار این مابه‌التفاوت را جداگانه نشان میدهد. در حالتی که تغلیظ ماه حرام هم اعمال شده باشد، اینکه تعهد صندوق تا مبلغ تغلیظ‌شده ادامه پیدا میکند یا نه نیازمند بررسی است و ابزار آن را قطعی اعلام نمیکند.
ارش چیست و چرا ابزار برای آن مبلغ نمیدهد؟
اگر قانون برای صدمهای مقدار معین تعیین نکرده باشد، دادگاه با نظر کارشناس «ارش» تعیین میکند. چون ارش رقم مقدر ندارد، این ابزار برای آن هیچ مبلغی نمیسازد و فقط توضیح میدهد. طبق ماده ۵۶۲ در ارش فرقی میان زن و مرد نیست.
چرا مبلغ چند صدمه «جمع ریاضی» نامیده میشود؟
چون ابزار نمیتواند تشخیص دهد که دیه دو صدمه در یکدیگر تداخل میکند یا آن دو عرفاً یک آسیب محسوب میشوند. این تشخیص به نظر پزشکی قانونی و مرجع قضایی بستگی دارد. بنابراین وقتی بیش از یک صدمه انتخاب شود، ابزار جمع ساده را نشان میدهد و آن را قطعی اعلام نمیکند.
دیه شکستگی استخوان چگونه محاسبه میشود؟
طبق ماده ۵۶۹، دیه استخوانِ عضوی که دیه معین دارد کسری از دیه همان عضو است: شکستگی یک‌پنجم (و اگر بدون عیب درمان شود، چهارپنجمِ آن)، خرد شدن یکسوم (و در صورت درمان بدون عیب، چهارپنجمِ آن)، ترک برداشتن چهارپنجمِ دیه شکستگی، و جراحت نافذ یا موضحه استخوان یک‌چهارمِ دیه شکستگی. برای مثال شکستگی استخوان یک دست یکدهم دیه کامل است. طبق ماده ۵۷۰ شکستگی‌های جداگانه، اگر عرفاً جدا باشند، هر کدام دیه جدا دارند؛ ابزار این را تشخیص نمیدهد و جمع را «جمع ریاضی» می‌نامد.
دیه جنین به جنسیت مادر یا قاعده یکسوم ربط دارد؟
خیر. دیه جنین جدول مستقل خودش را در ماده ۷۱۶ دارد: از دو صدم دیه کامل برای نطفه تا دیه کامل برای جنین پسرِ دارای روح، نصف آن برای دختر و سه‌چهارم برای جنسیت مشتبه. ماده ۵۶۰ و گزینه «مصدوم» در این محاسبه به جنین ربطی ندارند. طبق ماده ۷۱۷ دیه صدمه مادر جداگانه است و طبق ماده ۷۱۹ هر جنین دیه جداگانه دارد. مرحله جنین را باید پزشکی قانونی احراز کرده باشد.
دیه منافع مانند شنوایی و گویایی هم محاسبه میشود؟
بله، در مواردی که قانون کسر مشخص تعیین کرده است: زوال کامل عقل، شنوایی (کامل یا کاهش قابل اندازه‌گیری)، بویایی کامل یا یک سوراخ بینی، صوت و گویایی. برای گویایی فارسی‌زبان، طبق مثال ماده ۶۹۸ هر حرف یک سی‌ودوم دیه کامل است. نقصان عقل، کاهش بویایی، چشایی و کاهش شنوایی غیرقابل اندازه‌گیری ارش دارند و ابزار برای آنها مبلغی نمیسازد.
درصد صدمه را چه کسی تعیین میکند؟
پزشکی قانونی. جراحات سر و صورت درصدهای مشخصی در ماده ۷۰۹ دارند، اما تشخیص اینکه صدمه در کدام رده قرار می‌گیرد و آیا مشمول دیه مقدر است یا ارش، با کارشناس پزشکی قانونی است.
در تصادف رانندگی، دیه را چه کسی می‌پردازد؟
در حوادث رانندگی، دیه معمولاً از محل بیمه شخص ثالث پرداخت میشود و در مواردی مانند نبود بیمه یا فرار راننده، صندوق تأمین خسارت‌های بدنی وارد میشود.
نتیجه این ابزار در دادگاه معتبر است؟
خیر. این یک برآورد محاسباتی است. مبلغ نهایی را مرجع قضایی بر پایه نظر پزشکی قانونی، نوع جنایت، قواعد تداخل دیات و بخشنامه دیه همان سال تعیین میکند.