محاسبه اضافهکاری، شب‌کاری، جمعهکاری و نوبت‌کاری
هر فوقالعاده درصدی از مزد ساعت عادی است؛ با هم جمع میشوند و در هم ضرب نمی‌شوند.
نوع کار، مزد و ساعت‌های کار
فوق‌العاده‌ها بر مزد ساعت عادی و جدا از هم حساب میشوند و روی هم ضرب نمی‌شوند؛ مقسومعلیه ساعت در محاسبه نشان داده میشود.
مزد ساعت عادی به برنامه کار بستگی دارد
همه فوق‌العاده‌های ساعتی بر «مزد ساعت عادی» حساب میشوند، و قانون کار یک هفته کاری واحد ندارد. برای کار عادی تماموقت (ماده ۵۱، حداکثر ۴۴ ساعت در هفته) پرسش و پاسخ اداره کل روابط کار روش را گفته است: مزد روزانه تقسیم بر ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه (دقیقاً ۲۲/۳ ساعت؛ یعنی مزد ماهانه ÷ ۲۲۰). این رهنمود اداری است، نه متن قانون. برای حقوق ماهانه ۲۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مزد ساعت ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است و فوقالعاده ده ساعت اضافهکاری ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. مبنا «مزد» است، نه «مزد مبنا» (دادنامه ۱۴۰۲/۰۶/۲۱ هیئت تخصصی دیوان عدالت اداری)، و مزایای رفاهی در آن نیست.
- پارهوقت (ماده ۳۹): مزد واقعی ۱۰۹٬۹۵۰٬۰۰۰ ریال برای ۲۲ ساعت در هفته، معادل تماموقت دو برابر آن است؛ مزد ساعت ≈ ۹۹۹٬۵۴۵٫۴۵۴۵ ریال (دقیق: ۱۰۹۹۵۰۰۰/۱۱) و فوقالعاده چهار ساعت اضافهکاری ≈ ۱٬۵۹۹٬۲۷۲٫۷۲۷۲ ریال (دقیق: ۱۷۵۹۲۰۰۰/۱۱) — مشروط، چون روشن نیست ساعت‌های بیش از قرارداد و کمتر از ۴۴ ساعت اضافهکاری ۴۰٪ دارند یا نه.
- سخت و زیانآور (ماده ۵۲): روز کاری ۶ ساعت است؛ با مزد روزانه ۶٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال مزد ساعت ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و شش ساعت شب‌کاری ۲٬۱۰۰٬۰۰۰ ریال. اضافهکاری همین کارگر محاسبه نمی‌شود: «طبق ماده ۶۱ قانون کار، ارجاع کار اضافی به کارگرانی که کار شبانه یا کارهای خطرناک و سخت و زیانآور انجام می‌دهند ممنوع است. این ممنوعیت درباره ارجاع کار است؛ منبعی که تعیین کند اگر چنین اضافهکاری با وجود ممنوعیت انجام شده باشد چه مبلغی به کارگر تعلق می‌گیرد در دست این ابزار نیست، پس مبلغی برای آن ساخته نمی‌شود.»
- کشاورزی با ساعات متغیر (تبصره ۲ ماده ۵۱): روز کاری ثابتی نیست؛ ابزار فقط با مزد ساعتی قرارداد محاسبه میکند.
چند مثال با مزد ماهانه ۲۲۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال (مزد ساعت ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال)
- ده ساعت اضافهکاری: فوقالعاده ۴٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ ارزش کل ساعتها ۱۴٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- دو ساعت اضافهکاری کارگر روزکار از ۲۲ تا ۲۴: ۱٬۵۰۰٬۰۰۰ ریال فوقالعاده (۴۰٪ + ۳۵٪، جمع نه ضرب) — مشروط به اینکه ماده ۶۱ این ارجاع را منع نکند.
- کار ساعت ۱۸ تا ۲ بامداد کارگر غیرنوبتی: فقط چهار ساعت آن شب است؛ فوقالعاده ۱٬۴۰۰٬۰۰۰ ریال.
- چهار جمعه کار با تعطیل هفتگی روز دیگر: ≈ ۱۱٬۷۳۳٬۳۳۳٫۳۳۳۳ ریال (دقیق: ۳۵۲۰۰۰۰۰/۳).
- یک جمعه کار هشت‌ساعته بدون تعطیل جایگزین: ۳٬۲۰۰٬۰۰۰ ریال یا ≈ ۶٬۱۳۳٬۳۳۳٫۳۳۳۳ ریال (دقیق: ۱۸۴۰۰۰۰۰/۳) — اضافهکاری قطعی است و ۴۰٪ جمعهکاری محل اختلاف.
- نوبت‌کاری صبح، عصر و شب: ۳۳٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال در ماه (۱۵٪ مزد ماهانه).
این ارقام را همان تابعی ساخته که محاسبه‌گر بالای صفحه به کار میبرد.
اضافهکاری مجاز، مشروط و ممنوع
ارجاع اضافهکاری با موافقت کارگر است و بیش از چهار ساعت در روز فقط با توافق (ماده ۵۹)؛ اگر این دو فراهم نباشد، ابزار مبلغ ساعت‌های کارکرده را حساب میکند و شرط را کنار آن می‌گوید. ماده ۶۱ اما ارجاع کار اضافی به کارگران شب‌کار و کارهای خطرناک و سخت و زیانآور را ممنوع کرده است؛ آنجا ابزار مبلغ نمی‌سازد. اضافهکاری کارگر روزکار که در ساعات ۲۲ تا ۶ انجام شده محاسبه میشود، اما مشروط: روشن نیست ماده ۶۱ آن را هم دربرمی‌گیرد یا نه.
اضافهکاری جزء سنوات نیست
اضافهکاری جزء مبنای مزایای پایان کار نیست (رأی وحدت رویه ۱۲۴۲ دیوان عدالت اداری) و در عیدی هم حساب نمی‌شود.
مبنای این صفحه مواد ۳۹ و ۵۱ تا ۶۳ قانون کار، پرسش و پاسخ اداره کل روابط کار وزارت کار (روش ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه) و دادنامه ۱۴۰۲/۰۶/۲۱ هیئت تخصصی دیوان عدالت اداری است. خروجی ابزار برآورد ناخالص است، نه فیش حقوقی.
پرسش‌های متداول
پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار درباره فوق‌العاده‌های کار
اضافهکاری چند درصد است؟
برای هر ساعت اضافهکاری، مزد همان ساعت بهاضافه ۴۰ درصد آن (ماده ۵۹ قانون کار). «۴۰ درصد» فوقالعاده است و مزد عادی آن ساعت هم که در حقوق ماهانه نیست جداگانه پرداخت میشود؛ ابزار هر دو رقم — فقط فوقالعاده و ارزش کل ساعت — را نشان میدهد.
مزد ساعتی را با چه عددی حساب کنم؟ ۲۲۰، ۱۹۲ یا ۷٫۳۳؟
برای کار عادی تماموقت (ماده ۵۱)، پرسش و پاسخ اداره کل روابط کار وزارت کار روش را اینطور گفته است: مزد ماهانه ÷ ۳۰ = مزد روزانه، و مزد روزانه ÷ ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه = مزد ساعت عادی. این رهنمود اداری است، نه متن قانون. همان پاسخ به کارفرمایی که میخواست ۱۹۲ ساعت را مبنا بگیرد همین روش را گفته است. ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه دقیقاً ۲۲/۳ ساعت است، پس نتیجه دقیقاً با تقسیم مزد ماهانه بر ۲۲۰ برابر است؛ ۲۲۰ معادل حسابی همین روش است، نه ساعات موظف ماه. عدد ۷٫۳۳ فقط گردشده آن است و ابزار با آن تقسیم نمیکند. ۱۹۲، ۱۹۸ و ۱۷۶ مقسومعلیه مزد نیستند. برای کار پارهوقت، سخت و زیانآور یا کشاورزی این روش بهتنهایی کافی نیست.
کارگر سخت و زیانآور یا شب‌کار اضافهکاری دارد؟
طبق ماده ۶۱ قانون کار، ارجاع کار اضافی به کارگرانی که کار شبانه یا کارهای خطرناک و سخت و زیانآور انجام می‌دهند ممنوع است. ابزار برای چنین اضافهکاری مبلغی نمی‌سازد، چون منبعی که حق کارگر را پس از انجام اضافهکاری ممنوع تعیین کند در دست نیست؛ فوق‌العاده‌های دیگر همان کارگر محاسبه میشود. کار زیرزمینی جداست: ماده ۵۲ ساعات آن را به ۶ ساعت در روز و ۳۶ ساعت در هفته محدود میکند، اما ماده ۶۱ آن را صریحاً نام نمی‌برد؛ محاسبه اضافهکاری در این وضعیت به دلیل نامشخص بودن اثر ماده ۶۱ بر کار زیرزمینی ارائه نمی‌شود.
مزد ساعتی کارگر پارهوقت چطور حساب میشود؟
ماده ۳۹ مزد کارگر نیمهوقت یا کمتر از ساعات قانونی را به نسبت ساعات کار تعیین میکند. ابزار میپرسد مزدی که وارد میکنید مزد واقعی همان ساعات است، مزد معادل تماموقت، یا مزد هر ساعت؛ مزد واقعی را با ساعات هفتگی قرارداد به معادل تماموقت تبدیل میکند و بعد روش ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه را به کار میبرد. مزد ماهانه پارهوقت را مستقیم بر ۲۲۰ تقسیم نمیکند، چون آن مزد هر ساعت را نصف یا کمتر نشان میدهد.
شب‌کاری از چه ساعتی حساب میشود؟
کار میان ساعت ۲۲ تا ۶ بامداد کار شب است (ماده ۵۳) و ۳۵ درصد مزد ساعت عادی فوقالعاده دارد (ماده ۵۸). اگر کار از ۱۸ تا ۲ بامداد باشد، فقط چهار ساعت آن شب‌کاری است. فوقالعاده شب‌کاری برای کارگر نوبتی نیست؛ کار شب او در فوقالعاده نوبت‌کاری لحاظ شده است.
جمعهکاری چقدر است؟
اگر جمعه روز کار عادی شما باشد و تعطیل هفتگیتان روز دیگری، برای هر جمعه ۴۰ درصد مزد روزانه فوقالعاده دارید (ماده ۶۲ تبصره ۱). اگر جمعه را اضافه بر روزهای کار و بدون تعطیل جایگزین کار کنید، ساعتها اضافهکاری است؛ اینکه ۴۰ درصد جمعهکاری هم علاوه بر آن تعلق بگیرد محل اختلاف است و ابزار هر دو رقم را نشان میدهد.
فوقالعاده نوبت‌کاری چند درصد است؟
به نسبت مزد ماهانه: صبح و عصر ۱۰ درصد، صبح و عصر و شب ۱۵ درصد، صبح و شب یا عصر و شب ۲۲٫۵ درصد (ماده ۵۵). سقف کار نوبتی ۱۷۶ ساعت در چهار هفته است (ماده ۵۷) و بیش از آن اضافهکاری است، نه طولانی بودن یک نوبت.
اگر اضافهکاری در شب یا جمعه باشد، درصدها ضرب میشوند؟
نه. هر فوقالعاده درصدی «اضافه بر مزد» ساعت عادی است، پس روی همان مزد جمع میشوند: اضافهکاری شبانه ۴۰ درصد بهاضافه ۳۵ درصد مزد ساعت است، نه ۱٫۴ × ۱٫۳۵. ابزار هر فوقالعاده را جدا و جمع آنها را نشان میدهد.
ابزارهای مرتبط
فقط ابزارهایی که برای همین موضوع به کار می‌آیند.