محاسبه مالیات بر ارث
برای متوفیان از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ به بعد: هر دارایی با نرخ و مأخذ همان بند ماده ۱۷، هر وارث بر سهم و طبقه خودش.
مشخصات ماترک و وراث
مالیات هر دارایی با نرخ و مأخذ همان بند ماده ۱۷، برای هر وارث بر سهم خودش؛ با کسور ماده ۲۶ و معافیت‌های ماده ۲۴ و ۲۵.
مالیات بر ارث از ۱۳۹۵ چطور کار می‌کند
از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ مالیات بر ارث دیگر یک‌جا بر سهمالارث هر وارث با نرخ تصاعدی گرفته نمی‌شود. هر دارایی وقتی به نام وراث ثبت یا به آنان پرداخت میشود، با نرخ و مأخذ بند خودش در ماده ۱۷ مشمول مالیات است. تاریخ فوت اولین چیزی است که ابزار می‌پرسد، چون همین تاریخ نظام مالیاتی را تعیین می‌کند. برای مثال برای فوت ۱۳۹۴/۱۲/۲۹ پاسخ ابزار این است: «این تاریخ فوت مشمول نظام قبل از ۱۳۹۵ است و این نسخه ابزار آن نظام را محاسبه نمیکند.»
نرخ و مأخذ هر دارایی
| دارایی | مأخذ | طبقه اول | طبقه دوم | طبقه سوم | مستند |
|---|---|---|---|---|---|
| سپرده بانکی، اوراق مشارکت و سود آن‌ها | مبلغ تا تاریخ پرداخت یا ثبت انتقال | ۳٪ | ۶٪ | ۱۲٪ | ماده ۱۷ بند ۱ |
| سهام بورسی و فرابورسی و حق تقدم آن | ارزش سهام در تاریخ ثبت انتقال | ۰٫۷۵٪ | ۱٫۵٪ | ۳٪ | ماده ۱۷ بند ۲ و ماده ۱۴۳ مکرر |
| سهام غیربورسی، سهم‌الشرکه و حق تقدم آن | ارزش اسمی | ۶٪ | ۱۲٪ | ۲۴٪ | ماده ۱۷ بند ۲ و تبصره ۱ ماده ۱۴۳ |
| حق‌الامتیاز و سایر اموال و حقوق مالی | ارزش روز در تاریخ تحویل یا ثبت انتقال | ۱۰٪ | ۲۰٪ | ۴۰٪ | ماده ۱۷ بند ۳ |
| وسایل نقلیه موتوری | بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی | ۲٪ | ۴٪ | ۸٪ | ماده ۱۷ بند ۴ |
| ملک | ارزش معاملاتی | ۷٫۵٪ | ۱۵٪ | ۳۰٪ | ماده ۱۷ بند ۵ و ماده ۵۹ |
| حق واگذاری محل (سرقفلی) | ارزش روز حق واگذاری | ۳٪ | ۶٪ | ۱۲٪ | ماده ۱۷ بند ۵ و ماده ۵۹ |
| اموال متوفای ایرانی در خارج از کشور | مأخذ مالیات ارث کشور محل وقوع، پس از کسر مالیات آنجا | ۱۰٪ | ۲۰٪ | ۴۰٪ | ماده ۱۷ بند ۶ |
مأخذ همان اندازه نرخ مهم است. سهام غیربورسی با ارزش اسمی، ملک با ارزش معاملاتی و خودرو با بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی مشمول مالیات است؛ قیمت بازار جای هیچ‌کدام را نمی‌گیرد. این ابزار جدول ارزش‌ها را در خود ندارد: ارزش را با مبنایش وارد می‌کنید و همان مبنا کنار رقم چاپ میشود.
چند مثال
- آپارتمانی با ارزش معاملاتی دو میلیارد ریال و سپرده یک میلیارد ریال، وراث طبقه اول، بدون دین: مالیات ملک ۱۵۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و سپرده ۳۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال؛ جمع ۱۸۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال.
- همان ماترک با دین تأییدشده سیصد میلیون ریال و اظهارنامه به‌موقع: دین ابتدا از سپرده (بند ۱) کسر میشود، پس مالیات سپرده ۲۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال و جمع ۱۷۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال است. دین به‌نسبت از همه ماترک کم نمی‌شود.
- آپارتمانی با ارزش معاملاتی چهار میلیارد ریال و وراث همسر (۱/۴) و دو برادر (هر یک ۳/۸): مالیات همسر ۷۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال با نرخ طبقه اول و هر برادر ۲۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال با نرخ دو برابر؛ جمع ۵۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال. یک نرخ واحد برای کل ملک در هر دو جهت اشتباه است.
این ارقام را همان تابعی تولید کرده که محاسبه‌گر بالای صفحه به کار می‌برد. محاسبه دقیق و بدون گرد کردن است؛ قاعده‌ای برای گرد کردن مالیات بر ارث در منابعی که این ابزار خوانده تعیین نشده است.
طبقه مالیاتی وراث با طبقه ارث فرق دارد
ماده ۱۸ طبقه‌های مالیاتی را جدا از قانون مدنی تعریف می‌کند: همسر در طبقه اول است، و برادرزاده و خواهرزاده در طبقه دوم. وقتی وراث در طبقات مختلف‌اند، مالیات هر یک بر سهم خودش و با ضریب طبقه خودش است. برای همین ابزار می‌تواند ترکیب وراث را از محاسبه سهمالارث بگیرد و کسر دقیق قانون مدنی را مبنای مالیات هر وارث قرار دهد؛ آنچه منتقل میشود فقط تعداد و نسبت وراث است، نه نام یا مبلغ.
کسر دیون: ترتیب و مهلت یک‌ساله
کسور ماده ۲۶ — هزینه کفن و دفن در حدود عرف، واجبات مالی و عبادی و دیون محقق — به ترتیب از ارزش روز زمان فوت سپرده‌ها، سهام، سایر حقوق، خودرو و ملک کسر میشود و اموال معاف و اموال خارج از کشور در این ترتیب نیستند (ماده ۳ و ماده ۴ آیین‌نامه ماده ۲۶). شرط کسر، تسلیم اظهارنامه ظرف یک سال از فوت است. دینی که مستند است اما هنوز تأیید نشده، رقم را مشروط می‌کند: ابزار هر دو رقم را با عبارت «محاسبه مشروط به پذیرش دین توسط اداره امور مالیاتی» نشان می‌دهد.
تا کی مال به نام وراث نمی‌شود
بانک‌ها، دفاتر اسناد رسمی، ادارات ثبت، شرکت‌ها و کارگزاران پیش از دریافت گواهی پرداخت مالیات مال متوفی را به وراث تحویل نمی‌دهند یا به نام آنان نمی‌کنند (ماده ۳۴). مالیات سپرده‌ها را از ۱۴۰۳ خود بانک کسر می‌کند. تقسیم ماترک میان وراث، چه با توافق و چه با حکم دادگاه، مالیات دیگری ندارد؛ اما فروش یا انتقال سهم وارث از سهام، خودرو یا ملک به دیگری، جدا از مالیات بر ارث مشمول مالیات خودش است (ماده ۱۷ تبصره ۴).
مبنای این صفحه مواد ۱۷، ۱۸، ۲۱، ۲۴، ۲۵، ۲۶، ۳۴ و ۳۸ قانون مالیات‌های مستقیم (اصلاحی ۱۳۹۴/۰۴/۳۱)، آیین‌نامه اجرایی ماده ۲۶ اصلاحی قانون مالیات‌های مستقیم و رأی ۱۴۰۴/۰۸/۱۳ هیأت عمومی دیوان عدالت اداری است. خروجی ابزار برآورد است، نه برگ تشخیص یا گواهی ماده ۳۴.
پرسش‌های متداول
پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار درباره مالیات بر ارث
مالیات بر ارث چند درصد است؟
نرخ ثابتی برای کل ارث وجود ندارد؛ هر دارایی نرخ و مأخذ خودش را دارد (ماده ۱۷ قانون مالیات‌های مستقیم). برای وراث طبقه اول: سپرده و اوراق مشارکت سه درصد، سهام بورسی ۰٫۷۵ درصد ارزش در تاریخ ثبت انتقال، سهام غیربورسی شش درصد ارزش اسمی، ملک ۷٫۵ درصد ارزش معاملاتی، حق واگذاری محل سه درصد ارزش روز حق، خودرو دو درصد بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی و سایر اموال و حقوق ده درصد. برای وراث طبقه دوم همه نرخ‌ها دو برابر و برای طبقه سوم چهار برابر میشود.
مالیات ارث ملک را با قیمت بازار حساب می‌کنند؟
نه. مأخذ مالیات ارث ملک «ارزش معاملاتی» است که کمیسیون تقویم املاک تعیین می‌کند (ماده ۱۷ بند ۵ و ماده ۶۴)، و معمولاً از قیمت بازار بسیار کمتر است. برای خودرو هم مأخذ بهای اعلامی سازمان امور مالیاتی است، نه قیمت بازار. اگر فقط قیمت بازار را بدانید، این ابزار مالیات را حساب نمیکند، چون تبدیلی از قیمت بازار به این مأخذها در قانون نیست.
چه کسانی وراث طبقه اول، دوم و سوم مالیاتی‌اند؟
طبق ماده ۱۸: طبقه اول پدر، مادر، زن، شوهر، فرزندان و فرزندانِ فرزندان؛ طبقه دوم اجداد، برادر، خواهر و فرزندان آنان؛ طبقه سوم عمو، عمه، دایی، خاله و فرزندان آنان. این طبقه‌بندی مالیاتی است و با طبقات ارث قانون مدنی یکی نیست؛ مثلاً همسر در طبقه اول مالیاتی است حتی وقتی با برادران متوفی ارث می‌برد.
آیا مالیات ارث بین وراث مساوی تقسیم میشود؟
نه. هر وارث بر سهم خود از هر دارایی و با نرخ طبقه خودش مالیات می‌دهد. اگر همسر و برادران متوفی وارث باشند، سهم همسر با نرخ طبقه اول و سهم برادران با نرخ دو برابر حساب میشود. ابزار سهم هر وارث را از ابزار سهمالارث یا از کسرهایی که وارد می‌کنید می‌گیرد و هرگز مالیات را مساوی تقسیم نمیکند.
بدهی‌های متوفی و هزینه کفن و دفن از مالیات کم میشود؟
بله، به شرط آنکه وراث ظرف یک سال از فوت اظهارنامه مالیات بر ارث بدهند (ماده ۲۶). دین باید مستند باشد و اداره مالیاتی اصالت آن را تأیید کند. این کسور به ترتیب از ارزش روز زمان فوت سپرده‌ها، سهام، سایر حقوق، خودرو و ملک کم میشود و بقیه با مأخذ و نرخ خودش مشمول مالیات است. اگر اظهارنامه در مهلت داده نشود، کسوری اعمال نمی‌شود، اما جریمه‌ای هم ندارد (ماده ۹ آیین‌نامه ماده ۲۶).
چه اموالی معاف از مالیات بر ارث است؟
طبق ماده ۲۴: وجوه بازنشستگی، وظیفه، پایان خدمت، بازخرید و مرخصی استفاده‌نشده، انواع بیمه‌های عمر و زندگی، خسارت فوت و دیه پرداختی به وراث؛ اثاث‌البیت محل سکونت متوفی؛ اموالی که وقف، نذر یا حبس اشخاص ماده ۲ شده با تأیید آنان؛ و اموال منقول مأموران سیاسی با شرط معامله متقابل. طبق ماده ۲۵ وراث طبقه اول و دوم شهدای انقلاب اسلامی معاف‌اند؛ وراث طبقه سوم شهید معاف نیستند.
اگر فوت قبل از ۱۳۹۵ باشد چه؟
برای متوفیان پیش از ۱۳۹۵/۰۱/۰۱ نظام قدیم اجرا میشود که مالیات تصاعدی بر سهمالارث هر وارث بود (ماده ۱۷ تبصره ۱). این ابزار آن نظام را محاسبه نمیکند و برای چنین تاریخی هیچ رقمی، حتی تقریبی، نشان نمیدهد؛ نرخهای فعلی هم برای آن به کار نمیروند.
مالیات ارث اموال خارج از کشور چطور حساب میشود؟
اموال متوفای ایرانی در خارج از کشور با نرخ ده درصد (برای طبقه اول) مشمول است (ماده ۱۷ بند ۶). اگر آن کشور مالیات ارث نگرفته باشد، مأخذ ارزش روز انتقال یا تحویل است. اگر گرفته باشد، قانون می‌گوید «پس از کسر مالیات … به نرخ ده درصد»؛ این عبارت را می‌توان کسر مالیات خارجی از ده درصد یا کسر آن از مأخذ خواند، و چون منبعی یکی را برنگزیده، ابزار هر دو رقم را نشان می‌دهد. ارزش را به ریال وارد کنید؛ ابزار نرخ ارز تعیین نمیکند.
ابزارهای مرتبط
فقط ابزارهایی که برای همین موضوع به کار می‌آیند.
- محاسبه سهمالارثوقتی وراث در طبقات مالیاتی مختلف‌اند (مثلاً همسر و برادران)، مالیات هر یک به سهم دقیق او بستگی دارد. سهمها را آنجا طبق قانون مدنی حساب کنید و با یک کلیک به این ابزار بیاورید.
- محاسبه مهریه به نرخ روزمهریه همسر دین متوفی است و با اظهارنامه به‌موقع، طبق ماده ۲۶ از ماترک کسر میشود؛ رقم مهریه به نرخ روز را آنجا حساب کنید و اینجا بهعنوان دین وارد کنید.